ادای دینی به فلسفه اسلامی
سجاد نوروزی/فلسفه اسلامی - ایرانی، خصم دیرپای تجدد صوری و تحجر معرفتی است. متجددان غربگرا و متحجران هر دو تیغهای آختهای را برای ذبح فلسفه اسلامی آماده کردهاند و دراز روزگاری است که تیرهای شک و بدعت بهسوی این «موهبت الهی» پرتاب میکنند. پاسخهای مستدل و استدلالهای پرشمار یگانه راه ممکن برای حراست از مرزهای عقیدتی ماست. این سلاح را اگر بهکناری بگذاریم، هم سنت خود را از یاد بردهایم و هم میراث خود را به تاراج گزاردهایم.
کد خبر :
189886
سجاد نوروزی ؛ «علوم وقتی اسلامی میشود که عقل مانند نقل، حجت دینی باشد. اگر عقل حجت دینی است و حکم دین را میرساند. پس محصولات عقلی بهمعنای وسیع آنکه شامل علوم طبیعی، انسانی، ریاضی و فلسفه میشود، مطالب دینی را میرسانند؛ نه آنکه بیگانه و متمایز از دین باشند.»
یعنی در نظر ما «فلسفه» بهمعنای دقیق و ذاتی خود منفک از اسلام است و قرار است با پسوند اسلامی، در ساحت دین تفسیر شود؟ ذات طرح این پرسش از آنجا نشأت میگیرد که میان «عقل» و «نقل» وجه تفارق و گسستی را متصور شده و آنگاه بهسان اصحاب تفکیک میان فلسفه االهی و عرفان ناب از کتاب و سنت به جداسازی قائل شویم. اینجاست که «عقل» که فلسفه از آن زاده میشود و مانند «نقل» حجت دینی است به کنار میرود و... در این مجال اما به این بحث
نخواهیم پرداخت و به عون الهی، شرح تفصیل را به زمانی دیگر وامینهیم، لیکن ذکر همین نکته بس که اگر میخواهیم در باب مزایای معرفتی فلسفه اسلامی - ایرانی نسبت به فلسفه غرب سخن بگوییم و اساسا در برابر فلسفه غرب قد علم کنیم، ناگزیریم مدعای اصحاب تفکیک را به کناری بگذاریم و «عقل» را در درون هندسه معرفت دینی در نظر آوریم. 1- نفعگرایی و آفتی بر ساحت تفکر فلسفه در غرب به ضد خود بدل شده است. این حکم قاطع، البته دلایلی را میطلبد و یکی آنکه «نفعگرایی» امروز، تنهای تناور از فلسفه غرب محسوب میشود. نفع «Utility» نه فقط در وجهی مادی، که در گستره احکام اخلاقی و تبیین
فلسفی کنشهای اخلاقی نیز محمل نظر واقع شده و رسالت نخستین فلسفه را هدف قرار میدهد. اگر سقراط روزگاری دانستن اینکه چیزی نمیداند را امری نیکو میشمرد، امروز نفعگرایی فلسفی ندانستن این امر را گرامی میشمرد. «نفعگرایی» نوعی تقلیل سطح جهانبینی و درک هستی را تبلیغ میکند که نتیجه آن تفسیر هستی بهصورت یک «امر متغیر» است؛ امری که بنا به اقتضاء و شرایط میتوان مدام درک متفاوتی از آن را عرضه داشت و براساس این درک متفاوت، رویکرد متفاوتی را برگزید. در اینجا، تفاوت رویکرد، ریشه در دگرگونی منبع نفع یا جابهجایی آن دارد. «نفع» بدل به مؤلفه معرفتیای
میشود که میتوان از آن بهعنوان یک بینش یا حتی ایدئولوژی نیز یاد کرد. بینشی که هنگامی که پای به عرصه فراخ فلسفه سیاسی مینهد، «جباریت سیاسی» را توجیه و تفسیر میکند. با این وصف، میتوان حدس زد که فلسفه در سیطره نفعگرایی چه سرشتی را پیدا میکند. «حقیقت» که انکشاف آن جهد اولیه و اولی برای فلسفه محسوب میشود، در حجابی ماتریالیستی مستور میماند و ابرهای وهم شبهفلسفی آن را از دیدهها دور میسازد. فیالمثل، در اخلاق، تحت سیطره نفعگرایی، میتوان از لحاظ فلسفی راستگویی را به درجات و طبقات خاص دستهبندی کرد و فعل اخلاقی را هنگامی «لازم» - نه مطلوب -
دانست که اقتضاء و شرایط محمل آن را فراهم سازد. اینجا دیگر تفکر، رسالت خویش را معطوف به راستی و انکشاف حقیقت راستین نمیداند، تفکر، در اینجا بدل به کالایی مبتذل میشود که بهجای کشف و تبیین، وظیفه توجیه و دلیلتراشی را بر عهده میگیرد و مشخص است که غایت این امر تا بهکجا میرود. 2- فلسفه اسلامی و حقیقت بهمثابه یگانه راه ممکن شاید یکی از اساسیترین پرسشها در فلسفه اسلامی پرسش از مسئله وجود است. در فلسفه اسلامی ما «وجود» و مراتب آن را مورد مداقه قرار میدهیم تا حقیقت و ذات هستی بر ما آشکار شود و بتوانیم برای آن دلایل عقلی اقامه کنیم. ابنسینا در این
باب میگوید: «تأمل، کیف لم یحتج بیاننا لثبوت الأول و وحدانیته و برائته عن الصمات الی تأمل لغیر نفس الوجود...»1 یعنی: بیان ما برای ثبوت مبدأ نخست جز به تأمل در وجود، به امر دیگری بستگی ندارد و برای اثبات وحدانیت باید در هستی تأمل کنیم. در مراحل بعدی مداقه در این امر، ما بهعینه میبینیم که سعادت و فضیلت در گرو همین آگاهی و هستی است و بدون این آگاهی نمیتوان به سعادت دست یافت. از همینجا میتوانیم به مزایای معرفتی بسیار دست یابیم، نخست آنکه «حقیقت» و «سعادت» در فلسفه اسلامی ملازم یکدیگرند. یعنی ما تا به حقیقت بهمثابه یک امر ثابت و یگانه راه ممکن پی نبریم،
سعادتمند نخواهیم شد. بنابراین سعادت نه یک امر مادی ملموس و سهلالوصول، بلکه مستلزم یک درک عمیق از ثابتات معرفتیای است که لایتغیرند، پس سعادت حاصل از این پروسه فکری نیز، امری ثابت و بدون تغییر است. این امر را مقایسه کنید با مفهوم «سعادت که در پرتو نفعگرایی تفسیر میشود؛ سعادت در نفعگرایی امری است که اولا بدون نیاز به طی کردن یک پروسه فکری - معرفتی حاصل میشود و صرفا کنش و واکنشی است، بنابراین دوام و ثبات قطعی ندارد، دوما براساس اقتضاء و حال موجود تفسیر میشود، نه ارجاع به یک حقیقت محتوم. ثالثا در پروسه نیل به آن، فرد تنها کنشگر موجود نیست، بلکه شرایط
اجتماعیای که بهواسطه نفع سامان یافته و هر آن ممکن است براساس رخ عیان کردن نفع دیگری دگرگون شود، در آن محل تأثیر است. رابعا، سعادت در فلسفه نفعگرا، امری است که منبع نیاز را براساس ذات انسان مطرح نمیکند، بلکه آن را بر پایه قراردادي اجتماعی که هر آن در معرض تغییر است، بنا میکند که نتیجه منطقی آن «عدم سعادت قطعی» است. خامسا، نفعگرایی اساسا آگاهیای را بهوجود نمیآورد که بتوان بر پایه آن فضیلت و بالطبع سعادت را دستیافتنی دانست. 3- کنشی معطوف به حقیقت و پراگماتیسم معرفتی رورتی فیلسوف آمریکایی، در سفری که به ایران داشت، جملهای را بر زبان آورد که
بهت مخاطبانش را برانگیخت. او گفت که غرب از نردبان فلسفه بالا رفته و سپس آن را به کناری گذاشته است. مخاطب رورتی، در ایران قطعا نحله سنتگرایان فلسفی و داعیهداران تجدد اسلامی نبودند؛ مخاطب او، مدرنیستهایی بودند که یا ترجمه آثار او را خوانده بودند، یا سرخوش از حضور فیلسوفی غربی مشتاق شنیدن سخنانی در مدح و منقبت فلسفه معاصر، اما بهت چیزی بود که «اشتیاق» را تحتالشعاع قرار داد. رورتی سخنی گفت که مدرنیستهای ایرانی «نمیخواستند» بشنوند، مدرنیستهایی که در عمل بر همان سخن رورتی گرایش داشتند و دارند و دیری است که فلسفه را بهمعنای اصیل آن بهکناری نهادند،
اما در «لفظ» همواره از فلسفه سخن میگویند؛ فلسفهای عاری از «کنش معطوف به حقیقت». سخن رورتی در حقیقت ترجمان مدعای نخستین ما در این نوشتار است؛ فلسفه در غرب به ضد خود بدل شده است چراکه حقیقت برای آن «مسئله» نیست. در فلسفه اسلامی اما، همه سخنان و اقوال معطوف به نیل به حقیقت است. مابعدالطبیعهای که فلسفه اسلامی داعیهدار آن است، در واقع تبیین «معنایی» است که راه را بر فهم «حقیقت» میگشاید. این همان رسالت عقل فطری است که امروزه در محاق عقل ابزاری غربی معدوم شده است. پراگماتیسم معرفتی، از اصالت عملی میگوید که بر پایه اقتضائات روز بنا شده است. پس نتیجه
منطقی چیزی جز محو «کنش معطوف به حقیقت» نیست. در حقیقت فلسفه پراگماتیستی ساحت معنویای که بر حیات انسانی احاطه دارد را محو میکند و او را در چهارچوب روزمرگی صوریگرایی قرار میدهد که در آن صرفا باید در پی فهم مناسبات نظری - عملی مستحدثه بود، نه آنچه که به حیات انسانی، هویت و معنا میدهد. بنابراین حکم به «پایان فلسفه»، حکم به پایان عقلانیت محتوایی و فطری است. عقلانیتی که «ذات انسان» به مدد آن فهم میشود و از فربهترین مؤلفههای «معرفت قدسی» است. خلاء انسانی نضج گرفته از این امر، نسبتگرایی و شکاکیت مبتذلی را رواج میدهد که فهم جهان اجتماعی و گذشته، حال
و آینده آن را ناممکن میکند. بنابراین در اینجا هم طالب حقیقت را راهی جز رجعت به «فلسفه اسلامی» نیست. در فلسفه اسلامی، ما میآموزیم که چه هستیم، مبنای حیات ما چیست و به کدام غایت فراخوانده شدهایم، اینچنین حیات ما «معنا» مییابد و غایت ما عیان میشود، غایتی بهسوی حقیقت. تکلمهای به قصد نتیجه ما در این نوشتار به اجمال در باب وجه کوچکی از مزایای معرفتی فلسفه اسلامی نسبت به فلسفه غرب سخن گفتیم و به عون الهی تفصیل این امر را در مجال دیگری پی خواهیم گرفت. لیکن ذکر چند نکته موضوعیت خاصی دارد که بیتوجهی به آنها میتواند خسرانهای معرفتی بیشماری را
برای ما در پی داشته باشد: 1- میتوان و باید به ترویج «فلسفه اسلامی» با زبان روز همت گمارد. آراء ابن سینا، فارابی، ملاصدرا، شیخ اشراق، «تزیینات فکری» نیستند که تنها در همایشها و خطابهها از آنها ذکر کنیم و صرفا به «شرح» آنی بپردازیم. این آراء باید با زبان روز برای جویندگان تفکر بازگو شوند تا این قشر به «دیگران» پناه نبرند. 2- ترجمههای روزافزون از متون فلسفی غرب امری است که هم نیکوست و هم خطرآفرین. ما اگر میخواهیم «خود» را بشناسیم و بشناسانیم، ناگزیر از شناخت «دیگری» هستیم و یکی از مهمترین ابزار نیل به این امر «ترجمه» است. اما از یاد نبریم که در این مرز و
بوم، سالیان درازی است که عدهای از «غرب» بتوارههای معرفتی ساختهاند، پس اگر ترجمهها بدون بسط فلسفه بومی ادامه یابد، حاصل پدید آمدن میدانی است که فقط یک بازیگر دارد. 3- فلسفه اسلامی - ایرانی، خصم دیرپای تجدد صوری و تحجر معرفتی است. متجددان غربگرا و متحجران هر دو تیغهای آختهای را برای ذبح فلسفه اسلامی آماده کردهاند و دراز روزگاری است که تیرهای شک و بدعت بهسوی این «موهبت الهی» پرتاب میکنند. پاسخهای مستدل و استدلالهای پرشمار یگانه راه ممکن برای حراست از مرزهای عقیدتی ماست. این سلاح را اگر بهکناری بگذاریم، هم سنت خود را از یاد بردهایم و هم
میراث خود را به تاراج گزاردهایم. 4 - به تعبیر حضرت آیتالله جوادی آملی «فلسفه اسلامی همان تفکر عقلی دین است که درباره بود و نبود اشیاء بهطور عام (نه خاص که ویژه علوم تجربی و مانند آن است) نظیر وجود خداوند، قیامت و نبوت گفتوگو میکند.» بنابراین تفکر عقلی دین همانقدر عزیز و گرامی و نیاز است که وجه عرفانی آن. مباد که یکی را اخذ و دیگری را فرو گذاریم، اگر چنین شود این دیانت ماست که ناقص شده است. پی نوشت 1- الاشارات و تنبیهات، ابن سینا، نمط چهارم، مطبعه حیدری ص 66.
آیتالله العظمی جوادی آملی
آیا وقتیکه از «فلسفه اسلامی» سخن میگوییم، مراد ما فلسفه بهمعنای یک کلیت مجزا بهعلاوه «اسلام» است؟