اگر كسي انديشه و انگيزهاش سالم بود ميشود عالِم عادل/اين علم معنوی است كه «شهيد» تربيت ميكند
اين مركب است كه شهيد ميپروراند اين علم است كه شهيد تربيت ميكند انسان در مصاف با مرگ پيروز است انسان است كه مرگ را ميميراند در برزخ مرگ نيست در ساهره قيامت مرگ نيست در بهشت مرگ نيست ـ معاذ الله ـ اگر كسي اهل جهنم بود در جهنم مرگ نيست جهنميها به فرشتههاي مسئول عرض ميكنند برويد به خدايتان بگوييد جان ما را بگيرد ﴿لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ﴾ پاسخ ميآيد كه خير اينجا جاي مرگ نيست ﴿إنَّكُمْ ماكِثُونَ﴾
کد خبر :
209652
سرویس فرهنگی «فردا»: مراسم افتتاحیه دوره تابستانی حوزه علمیه دماوند چندی پیش با سخنرانی حضرت آیتالله جوادی آملی برگزار شد. در این مراسم علامه جوادی آملی بیاناتی ارزشمند ایراد کردند که حسب اهمیت آن تقدیم می شود.
انبيا آمدند گفتند يك معلوم ديگر هم هست يك علم و روش ديگر هم هست يك عالِم ديگر هم هست هر سه را آوردند اين نوآوري انبياست انبيا آمدند گفتند معلوم تنها محسوس نيست معلوم بخشي از آن غيب است بخشي از آن شهادت, جهان بخشي از آن مجرّد است بخشي از آن مادي, بخشي از آن مُلك است بخشي از آن ملكوت اين معلوم است كه اعم از مجرّد و مادي, غيب و شهادت, مُلك و ملكوت است علم هم يك روش حسّي و تجربي است و يك روش تجريدي است كه در فلسفه و كلام مطرح است و يك روش بالاتر از فلسفه و كلام, شهودي است كه در عرفان مطرح است حالا آن مسئله شهودي چون در فضاي ما نيست و در دسترس اوحدي از اهل علم است فعلاً
مطرح نيست ما با روش تجريدي يعني فلسفه و كلام كه فقه و اصول با اين روش اداره ميشود با روش حسّي و تجربي, آن غيب و شهادت را ميشناسيم پس معلومِ ما تنها نشئه محسوس شهادت نيست معلوم ما اعم از غيب و شهادت, مجرّد و مادي, مُلك و ملكوت است روش علمي ما تنها حس و تجربه نيست گذشته از تجربي, تجريدي هم مطرح است قهراً عالِم ما هم جوهر حساس محض نيست جوهر حساسِ عاقل است. عقل لطف الهی است اين سه مطلب را انبيا آوردند فرمودند انسان گذشته از اين حسّي كه دارد يك گوهر شناختِ ديگري هم دارد به نام عقل كه آن لطيفه الهي است و با عقل نظري زانوي وهم و خيال در بخش انديشه عِقال ميشود و با عقل
عملي زانوي شهوت و غضب در بخش انگيزه عِقال ميشود وقتي انگيزه عقال شد انديشه عقال شد آن عقل شناور است اينكه در بخشي از آيات فرمود: ﴿إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾[1] اين است و اگر ـ خداي ناكرده ـ زانوي وهم و خيال در بخش انديشه و زانوي سركش شهوت و غضب در بخش انگيزه عقال نشود و اينها رها بشوند همان بيان نوراني امير كلام علي بن ابي طالب(سلام الله عليه) ميشود كه فرمود: «كَم مِن عقلٍ أسيرٍ تحت هوي أمير»[2] يعني در مسئله جهاد دروني اين وهم و خيال ميكوشند عقل نظري را به بند بكشند آن شهوت و غضب ميكوشند عقل عملي را به بند بكشند عقل اسير حرفي براي گفتن
ندارد او نه فتواي تجريدي ميدهد و نه ميتواند جلوي حس و تجربهٴ حس را بگيرد بنابراين انبيا آمدند معلومِ تازه, علم تازه, و عالِم تازه را به جهان معرفي كردند. رابطه عقل و حس الآن چند هزار سال است كه ميگويند «مَن فقد حسّاً فقدَ علما» و همه هم پذيرفتند و درست هم است اگر كسي حسّي را از دست داد علمِ حاصل از آن حس را از دست خواهد داد يعني اگر كسي بينا نباشد از شناخت رنگها و مناظر خارجي جهان هستي محروم است اگر كسي شنوا نباشد از نغمهها و آهنگهاي گوناگون محروم است «مَن فقد حسّاً فقدَ علما» اين حرفي است كه چندين هزار سال سابقه دارد انبيا آمدند گفتند اين درست است اما
بالاتر از اين هم هست يك راه تازه است كه آن راه تازه را بايد طي كرد و آن اين است كه «مَن فقد تقويً فقد علما» اين حرف, حرف تازه است حرف انبياست يعني يك راه حسّي است راه تجربه است راه آزمايشگاه است كه آن سر جايش محفوظ است و يك راه طهارت روح است كه اگر كسي روحش طاهر نبود دانشي كه از راه طهارت روح به دست ميآيد بهره او نخواهد شد اگر در سورهٴ بقره فرمود: ﴿اتَّقُوا اللّهَ وَيُعَلِّمُكُمْ اللّهُ﴾[3] و اگر بالاتر از اين را در سورهٴ انفال فرمود: ﴿إِن تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَل لَكُمْ فُرْقَاناً﴾[4] ـ اين بالاتر از آنچه است كه در سورهٴ بقره است براي اينكه آن به صورت عطف است
اين به صورت شرط و جزا آنجا ندارد «إن تتّقوا الله يعلّمكم» دارد ﴿اتَّقُوا اللّهَ وَيُعَلِّمُكُمْ اللّهُ﴾ از قِرانش تناسبي فهميده ميشود اما در سورهٴ مباركهٴ انفال به صورت شرط و جزاست ﴿إِن تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَل لَكُمْ فُرْقَاناً﴾ ـ فرق بين حق و باطل, صدق و كذب, خير و شرّ, حُسن و قبح به وسيله تقواست همان طوري كه «لا صلاة الاّ بطهور»,[5] «لا علم الاّ بطهور», «لا علم الاّ بالتقوي», ﴿إِن تَتَّقُوا اللّهَ يَجْعَل لَكُمْ فُرْقَاناً﴾ اين حرف انبياست. از خدا علم نافع بخواهید بنابراين روش تنها «مَن فقد حسّاً فقدَ علما» نيست «من فقد تقوي فقد علما» گفتند چه در
نماز چه در تعقيبات نماز از خدا علم نافع بخواهيد (يك) به خدا از علم غير نافع پناه ببريد (دو) «أعوذ بك من علمٍ لا ينفع»[6] اگر راه خاصي را دين آورده فضاي دين فضاي طهارت و تقوا خواهد بود و اگر كسي ـ خداي ناكرده ـ در حوزههايي كه از قداست قرآن و عترت بهره ميبرد باشد و اهل تقوا نباشد هم از علم تجريدي مانده است هم علم تجربي را كسب نكرده است و اگر ـ انشاءالله ـ جامع كمالين بود اين ميتواند نافع باشد چون علم او علم نافع است بنابراين حرفي را كه انبيا آوردند گذشته از حرفهايي كه خداي سبحان از راه حس و تجربه به بشر آموخت مطلب تازه است اين مطلب تازه را انبيا آوردند در همين
راستا كه معلومِ جديد آوردند و علم جديد آوردند, عالِم هم بالا ميرود يعني شخص ميفهمد كه تنها جوهر حساس نيست جوهر حساس عاقل هم است. اثرات طهارت در علم اگر اين طهارت در بخش علم, عقل عمل و عقل نظر بود انسان ميشود عالِم عادل نه بيراهه ميرود نه راه كسي را ميبندد مصداق ﴿وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ﴾[7] خواهد شد. اما چه ميشود كه برخي عالِم غير عاملاند سرّش چيست؟ چطور ميشود انسان كاري را با بهره از آيات و روايات يقين ميداند كه اين حرام است ولي ميكند يقين ميداند خدا چنين گفت يقين ميداند اين كار حرام است يقين ميداند پايانش جهنم
است ولي ميكند اين براي چيست؟ ما خودمان مبتلاييم مبتلايان را ديدهايم كه بالأخره با اينكه مطلب قطعي قرآني و روايي روشن است گاهي دست به گناه ميزنيم يا ميزنند سرّش چيست؟ منشأ اين مشكل و گرفتاري و معظل چيست؟ سرّش آن است كه همين دين وظايف اين شئون را مشخص و مقرر كرده فرمود بخشي از اين شئون عهدهدار ادراكاند بخشي از اين شئون عهدهدار تحريكاند آن حقيقتي كه «في وحدتها كلّ القوي»[8] اينها را بايد هماهنگ بكند اگر آن حقيقت پيروز شد و اين قوا را هماهنگ كرد همه اينها سالم بودند اين شخص ميشود عالم عادل و اگر بخشي از قوا درگير بودند اين ميشود عالم فاسق با مثالي
به سراغ ممثّل برويم ما در بخش حس و در بخش جوارح و ظاهر بدن يك سلسله نيروهاي ادراكي داريم يك سلسله نيروهاي تحريكي انسان در اين بخش به چهار گروه تقسيم ميشود آن نيروهاي ادراكيِ ما چشم و گوشاند نيروهاي تحريكي ما دست و پا, انسان از نظر نيروهاي ظاهري و جوارحي به چهار گروه تقسيم ميشود يا هم نيروهاي ادراكي و تحريكي او هر دو سالماند يا هر دو مريضاند يا ادراكي سالم است و تحريكي مريض يا ادراكي مريض است و تحريكي سالم اين چهارتاست. همين چهار قسم در بخش درون هم هست از نظر ادراكي
اگر كسي چشم و گوشش سالم باشد دست و پاي او هم
بسته نباشد و فلج نباشد اين مار و عقرب را ميبيند فرار ميكند هم ادراك او سالم است هم تحريك او سالم است هم چشمش مار و عقرب را به خوبي ميبيند هم دست و پايش براي فرار آماده است. قسم دوم كسانياند كه نيروي ادراكي آنها سالم است تحريكي آنها فلج است اگر كسي دست و پايش بسته باشد يا معلول باشد دست و پاي او فلج باشد گرچه خيلي هم خوب ميبيند گاهي با تلسكوپ گاهي با ميكروسكوپ گاهي با دوربين گاهي با عينك خيلي قوي و حساس ميبيند اما قدرت فرار ندارد براي اينكه دست و پا فلج است يا بسته است كسي به او اعتراض كند آقا مگر مار و عقرب را نديدي اين در جواب ميگويد بله ديدم ولي مگر
چشم فرار ميكند پا فرار ميكند كه فلج است بسته است. گروه سوم كسانياند كه مجاري تحريكي اينها باز است ولي مجاري ادراكي اينها بسته است كسي چشمش كور است ناشنوا هم است يا چشم و گوشش بسته است ولي دست و پاي نيرومندي دارد مار ميآيد عقرب ميآيد او را ميگزد اين مسموم ميشود ولي نميشود به او اعتراض كرد كه آقا چرا فرار نكردي جوابش اين است كه چشم و گوش ناتوان بود يا بسته بود نديد و نشنيد تا فرار كند . گروه چهارم كسانياند كه هم مجاري ادراكيشان بسته است هم مجاري تحريكيشان هم كور و كرند هم فلجاند اين چهار قسم در بيرون و جوارح. در درون ما هم همين طور است بخشي از
نهان و نهاد ما متولّي انديشهاند يعني اينها بايد بفهمند بخشي متولّي عملاند كه «ما عُبد به الرحمن و اكتسب به الجنان»[9] است عزم يعني عزم, جزم يعني جزم, جزم هيچ ارتباطي با عزم ندارد انديشه هيچ كاري با انگيزه ندارد آن از سنخ عمل است اين از سنخ علم است; اراده و نيّت و انگيزه و اخلاص و قصد و اينها در يك رديف هستند, تصوير و تصديق و جزم و مظنّه و اينها در يك رديف. اگر عالمي در بخش انديشه سالم بود يعني تصور كرد تصديق كرد قرآن خواند روايات خواند برهان اقامه كرد كه فلان كار گناه است در بخش عمل هم ارادهاش سالم بود عزمش ارادهاش اخلاصش نيّتش قصدش در جهاد اكبر يا اوسط پيروز
بود اين شخص خوب ميفهمد خوب تصميم ميگيرد ميشود عالم عادل اما اگر در جبهه جهاد دروني بخش عزم و اراده و نيّت به گِرو رفت و گرفتار شد «و كم من عقلٍ أسير تحت هوي امير» شد اين سخنراني ميكند آيه ﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ﴾[10] را ميخواند خوب هم تفسير ميكند بعد هم كه آمد خيابان نامحرم را نگاه ميكند نميشود به او اعتراض كرد تو مگر آيه را نخواندي به اين معترض, اعتراض وارد است زيرا مگر علم, عمل ميكند؟! اراده عمل ميكند كه بسته است به او نميشود گفت چرا روميزي گرفتي چرا زيرميزي گرفتي تو كه ﴿أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ﴾[11] را بلد بودي براي ديگران تفسير كردي, اشكال به
مستشكِل است زيرا مگر علم, عمل ميكند؟! اراده عمل ميكند كه اراده بسته است; مگر انديشه مؤثر است؟! انگيزه مؤثر است كه اسير است به اين مستشكِل و معترض, اعتراض وارد است كه شما بلد نيستي چطوري اعتراض بكني شما مكرّر ميگويي مگر آيه نخواندي مگر علم, عمل ميكند شما مكرّر به كسي كه دست و پايش فلج است ميگويي مگر مار و عقرب را نديدي, مگر چشم فرار ميكند؟! مشكل علمِ بيعمل همين است آنچه جامعه را آلوده ميكند همين است اينكه ميگويند ضلالت عالِم, لغزش عالَم است همين است اين مستقيم به جهنم ميرود عدّهاي هم به دنبالش ميروند هر روز هر شب هر لحظه انسان بايد مراقب باشد
كه اين عقل عملي او اين ارادهٴ او اين عزم او فلج است يا نه. مبادا عقلتان به اسارت هوا در بيايد اين بيان نوراني حضرت امير كه فرمود مبادا عقلتان به اسارت هوا در بيايد اين با علم كار ندارد علم نيمي از راه است همين علم, حجّت عليه او خواهد بود اگر كسي انديشه و انگيزهاش سالم بود ميشود عالِم عادل ﴿وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ﴾ بخش علمش سالم بود انگيزهاش بيمار بود ميشود عالم فاسق, بخش علمش ضعيف بود انگيزهاش قوي بود ميشود مقدّس نادان خدا غريق رحمت كند سيدناالاستاد مرحوم علامه طباطبايي را! ميفرمود بعضيها در ماه مبارك رمضان ـ آن وقت
هنوز مفاتيح مرحوم آقا شيخ عباس رواج پيدا نكرده بود آن وقت كتاب زادالمعاد رسمي بود ـ زادالمعاد را يك دور ختم ميكنند خيال ميكنند قرآن است آن اعمال دوازده ماه است شما اعمال دوازده ماه را در ماه مبارك رمضان براي چه ميخوانيد؟! اين مثل قرآن كه نيست اين مقدس بيدرك مثل كسي است كه خوب ميدود اما نميفهمد كدام طرف بدود او كه هر دو قسمش بسته است او جاهل متهتّك است نه ميفهمد نه عمل ميكند. پس اين دو عنصر محوري روشن شد كه انبيا چه آوردند حوزه علميه و مراكز علمي و ديني كارشان چيست و يكي اينكه ما چگونه بايد رفتار كنيم هر دو بخش را اينها آوردند همان طوري كه گفتند:
«لا صلاة الاّ بطهور» گفتند «لا علم الاّ بالتقوي». جامعه را علم علما روشن می کند اين محصول حوزه خواهد بود آن وقت جامعه را اين گونه از علما روشن ميكنند اين ايران جنگ جهاني اول را ديد ذليلانه تسليم شد جنگ جهاني دوم را ديد ذليلانه تسليم شد كودتاي ننگين 28 سال 1332 شمسي را ديد ذليلانه تسليم شد ولي حوزه علميه و مسجد و حسينيه به رهبري امام و روحانيت و مراجع قيام كرد پيروز شد همين ايران بود ديگر. وقتي صدا از حوزه برخيزد جاندار است از جهان غيب سخن ميگويد جامعه را زنده ميكند و ايران را سرفراز . الآن از مصر تا بحرين از يمن تا تونس همه جا نام امام است همين حوزه است ديگر
همين روحاني است همين شهادت است خب اين جوانها براي چه ميرفتند شهيد ميشدند براي چه كسي ميرفتند شهيد ميشدند اين عزيزاني كه فخرند اين حرف زير اين آسمان نو است حرفي كه انبيا آوردند; شما بگرديد مشرق مغرب شمال جنوب اين حرف را غير از انبيا كسي نياورد كه انسان در مصاف با مرگ, مرگ را ميميراند نه مرگ, انسان را; ببينيد چه كسي اين حرف را زده, بر فرض بشنود آيا ميتواند بفهمد؟! نه گفتند نه تا استادي تعليمشان ندهد ميفهمند انسان در مصاف با مرگ, مرگ را چماله و مچاله ميكند و به دور مياندازد و مرگ را ميميراند و ابدي ميشود چون قرآن نفرمود «كلّ نفس يذوقها الموت»
بلكه فرمود: ﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ﴾[12] ذائق, مذوق را هضم ميكند نه به عكس. مولوي انسان بزرگي است اما اين حرف خيلي بزرگتر از اوست بعدها جناب مولوي در ديوان شمس گفته: مرگ اگر مرد است گو نزد من آي تا در آغوشش بگيرم تنگ تنگ چرا؟ چون من در مصاف با مرگ پيروز ميشوم من از او عمري ستانم جاودان او ز من دلقي بگيرد رنگ رنگ[13] از مرگ بدتر چيست؟ اين دين است كه ميگويد انسان مرگ را ميميراند ﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ﴾ و اين عزيزاني كه شهيدان كوي حقاند اينها هماكنون زندهاند همه زندهاند البته عالمان دين بالاتر از شهدا زندهاند چون آن روزي كه در
ميزان الهي خون شهيد با مركّب عالِم سنجيده ميشود اين مركّب طبق بيان نوراني نبوي(عليه و علي أهل بيته آلاف التحيّة و الثناء) وزينتر است[14] اين مركب است كه شهيد ميپروراند اين علم است كه شهيد تربيت ميكند انسان در مصاف با مرگ پيروز است انسان است كه مرگ را ميميراند در برزخ مرگ نيست در ساهره قيامت مرگ نيست در بهشت مرگ نيست ـ معاذ الله ـ اگر كسي اهل جهنم بود در جهنم مرگ نيست جهنميها به فرشتههاي مسئول عرض ميكنند برويد به خدايتان بگوييد جان ما را بگيرد ﴿لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ﴾ پاسخ ميآيد كه خير اينجا جاي مرگ نيست ﴿إنَّكُمْ ماكِثُونَ﴾[15] مرگ, مُرده
است اين حرف, حرف تازه است بنابراين دين هم در مسائل علم حرف تازه دارد هم در مسائل عمل حرف تازه دارد چون از جهانآفرين پيام ميآورد و جامعه را به جهانآفرين نزديك ميكند. [1] . سورهٴ رعد, آيهٴ 4; سورهٴ نحل, آيهٴ 12; سورهٴ روم, آيهٴ 24. [2] . نهجالبلاغه, حكمت 211. [3] . سورهٴ بقره, آيهٴ 282. [4] . سورهٴ انفال, آيهٴ 29. [5] . من لا يحضره الفقيه, ج1, ص33 و 58. [6] . كنز الفوائد, ج1, ص385. [7] . سورهٴ انعام, آيهٴ 122. [8] . اسرارالحكم, ص320. [9] . الكافي, ج1, ص11. [10] . سورهٴ نور, آيهٴ 30. [11] . سورهٴ مائده, آيهٴ 42. [12] . سورهٴ آلعمران, آيهٴ 185; سورهٴ انبياء, آيهٴ 35; سورهٴ عنكبوت, آيهٴ 57. [13] . ديوان شمس, غزل 1326. [14] . الامالي
(شيخ طوسي), ص521. [15] . سورهٴ زخرف, آيهٴ 77.
***********************
آنچه در اين محفل مطرح است اين است كه علم ديني چه خصوصيتي دارد و انبيا در مسائل علمي چه آوردند كه دست بشر به آنها نميرسد مستحضريد كه اين اضلاع سهگانه كنار هم مطرحاند: معلوم, علم, عالِم; اگر معلوم نباشد علمي نيست اگر معلوم باشد و كشفي نباشد علمي نيست اگر كاشفي نباشد علمي نيست. بشر با دستگاه حس و تجربه خود زمين را ميشناسد زمان را ميشناسد معدن را ميشناسد دريا را ميشناسد ستارهها را ميشناسد درختها را ميشناسد اين معلومات مادّي را ميشناسد معلومش مشخص است علم او هم از راه حس و تجربه است عالِم هم جوهري است حسّاس حالا يا با چشم يا با گوش يا با سه حس
ديگر; عالم, جوهر حسّاس است, علم, روشش حسّي و تجربي است و معلوم, طبيعت مادي و ماده است و لاغير (اين علم بشر است).