مطهری: دولت ايدهآل نداشتيم
در دوره سازندگي بيشتر به توسعه توجه شد و در دوره اصلاحات بيشتري توجه به مساله آزادي بود. در دوره فعلي نيز به مساله عدالت، بيش از همه توجه ميشود. البته در همه اين دورهها، دولتها يک بعدي و تک ساحتي شدند .
ایلنا: فرزند شهيد مطهري، منافقين، جنگ، اصلاحطلبان ساختارشکن، را از جمله مهمترين بحرانها و چالشهايي ميداند که در طول سي سال گذشته، بروز و ظهور يافتهاند. اما اعتماد مردم به نظام و ايمان و عقيده آنها به اسلام و اصل ولايتفقيه منجر به دفع اين بحرانها شده است. علي مطهري در آستانه چهارمين دهه از پيروزي انقلاب داشت، بر لزوم تقويت ارتباط ايران با کشورهاي اسلامي در اين دهه، تاکيد کرد و افزود: بايد به فکر ايجاد اتحاد جماهير اسلامي، ايجاد ارتش مشترک اسلامي و به عبارتي ناتوي اسلامي باشيم تا جهان اسلام تا اين حد در مقابل اسرائيل و آمريکا خوار نباشد. وي در بررسي عملکرد دولتهاي نه گانه پس از انقلاب و انطباق آنها با اهداف انقلاب و آرمانهاي امام، گفت: در همه اين دورهها، دولتها يک بعدي و تک ساحتي شدند و از ساير ارزشها بازماندند و هيچ کدام نتوانستند ارزشها را به طور هماهنگ پيش ببرند. از اين رو نميتوان گفت که آنها دولتهاي ايدهآلي بودهاند. فرزند شهيد مطهري هم عرض با تقسيم بندي دورانهاي پس از انقلاب به دوران "جنگ تحميلي"، "سازندگي"، "اصلاحات" و "عدالت محور" و... تقسيم بندي ديگري هم براي سالهاي بعد از انقلاب در نظر دارد وي اين دوران را به "دوره قبل از شهادت استاد مطهري" و دوره "پس از شهادت ايشان"تقسيم ميكند. وي اين تقسيم بندي را بر اساس نقش تاثير گذار شهيد مطهري در انقلاب ارائه ميدهد و ميگويد: ايشان بعد از امام خميني (ره) دومين نقش را در پيروزي انقلاب داشتند. مطمئنا اگر ايشان به شهادت نميرسيدند بسياري از حوادث انقلاب به شکل ديگري رقم ميخورد. اين نماينده تهران در واکنش به تئوري اينکه «انقلاب فرزندان خود را ميخورد»، ميگويد: اين يک اصل کلي نيست. اگر رهبران يک انقلاب از رخنه افراد فرصتطلب جلوگيري کنند، اين اصل مصداق پيدا نميکند. اما اگر غفلت نمايند، اين اصل تحقق پيدا ميکند.گاهي مخالفان يک حرکت اجتماعي يا فکري، نقاب و ماسک آن حرکت را، به چهره ميزنند و پستهاي حساس را در اختيار ميگيرند و انقلابيون واقعي را به حاشيه ميرانند. وظيفه رهبران آن حرکت، آن است که از اين امر جلوگيري کنند. در انقلاب ما تا حد کمي اين امر تحقق يافته و افرادي که جسورتر و زرنگترند گاهي حق افراد اصلح را ضايع کردهاند. مشروح گفتوگو با وي را در ادامه ميخوانيد: *به نظر شما بزرگترين هدف امام خميني(ره) در رهبري انقلاب اسلامي چه بود؟ مردم با چه نگرشي و انگيزهاي از ايشان حمايت کردند؟ بزرگترين هدف امام خميني(ره) مبارزه با استبداد داخلي، استعمار خارجي و ايجاد حکومت اسلامي بود. مردم به عنوان انجام تکليف شرعي و به انگيزه نجات اسلام، از ايشان حمايت کردند. عواملي مانند محروميت مادي و فقدان آزادي در حرکت مردم موثر بوده است. اما تاثير اساسي و خيزش عمومي زماني آغاز شد که مردم احساس کردند رژيم شاه با ترويج فساد و فحشا و با تبديل تاريخ اسلامي به تاريخ شاهنشاهي، قصد نابودي اسلام را دارد و ميخواهد کشور را به ايران قبل از اسلام بازگرداند. اينجا بود که نداي امام خميني را به عنوان مرجع تقليد و رهبر خود، صدايي آشنا احساس کردند و به سرعت به آن پاسخ مثبت دادند. * موثرترين اقشار کشور در پيروزي انقلاب (اعم از دانشگاهيان، روحانيان، نخبگان و روشنفکران، زنان و ...) چه گروههايي بودند؟ سهم اين اقشار در پيروزي انقلاب چه بود؟ موثرترين اقشار، توده مردم بودند. البته نقش روحانيت آگاه در بسيج آنها، نقشي اساسي بود. ناگفته نماند که پيوستن قشر تحصيلکرده به انقلاب اسلامي نيز، به انقلاب سرعت بخشيد. اين امر نتيجه تلاش چندين ساله افرادي مانند استاد مطهري و مهندس بازرگان بود. به نظر من يکي از نقصهاي قيام 15 خرداد اين بود که قشر تحصيلکرده در آن شرکت نداشت. اين نقص را استاد مطهري به خوبي متوجه شد و تلاش زيادي براي رفع آن انجام داد. ايشان ميگفتند: فرضا اگر قيام 15 خرداد به پيروزي ميرسيد، ما کادر لازم براي اداره کشور را در اختيار نداشتيم. *تشکلهاي سياسي فعال پيش از انقلاب، اعم از نهضت آزادي و ملي و مذهبيها، جامعه روحانيت، سازمان مجاهدين و... چه نقشي در پيروزي انقلاب داشتند؟ کدام يک از اين گروهها نقش بيشتري در تهييج مردم از يکسو و هماهنگي ميان مردم و رهبر انقلاب از سوي ديگر را داشتند؟ نهضت آزادي تا مرحله پيروزي انقلاب نقش خوبي داشت. اگر چه اين تشکل معتقد به برکناري شاه نبود و ميگفت که شاه بايد سلطنت کند نه حکومت. به عبارت ديگر نهضت آزادي، برکناري شاه را امکانپذير نميدانست. ولي بعد از پيروزي انقلاب و در دست گرفتن دولت موقت، نهضت آزادي همراهي لازم را با امام نداشت. جامعه روحانيت مبارز نقش اساسي در پيروزي انقلاب اسلامي داشت و بازوي امام خميني(ره) به شمار ميرفت. سازمان مجاهدين خلق و به طريق اولي، حزب توده به خاطر پذيرفتن مارکسيسم به عنوان الم مبارزه، اگر چه در ظاهر ممکن است، شوري به نهضت انقلاب داده باشند؛ ولي در واقع نقش منفي و بازدارندهاي در اين انقلاب داشتند. زيرا مردم تصور ميکردند که بناست افکار مارکيسيستي با حضور آنها بر کشور حاکم شود؛ از اينرو قدمهاي مردم به جاي آنکه تقويت شود سست ميشد. *اين گروهها پس از انقلاب چگونه به همکاري خود با انقلاب ادامه دادند؟ نسبت حضور آنها در دولتها و مجالس مختلف متناسب با نقش آنان در پيروزي انقلاب بود يا نه؟ روشن است که مجاهدين خلق و تودهايها همان طور که انتظار ميرفت، به انقلاب خيانت کردند. نهضت آزادي، نشيب و فرازهايي داشت و در مجموع قابل جذب است. اما درباره نسبت حضور آنها در دولتها و مجالس بايد عرض کنم که چون در انقلاب ما، نقش اول را مردم داشتند، اساسا صحبت از سهمخواهي و سهميهبندي غنايم انقلاب براي افراد و گروهها از ابتداي پيروزي انقلاب معني نداشت. *برخي بر مبني تئورياي که معتقد است، "انقلاب، فرزندان خود را ميخورد"، قائل به حذف تدريجي برخي حاميان انقلابها در اعصار مختلف پس از آن هستند. به نظر شما آيا انقلاب اسلامي ايران نيز مشمول اين قاعده بوده است؟ اينکه «انقلاب فرزندخور است»، يک اصل کلي نيست. اگر رهبران يک انقلاب از رخنه افراد فرصتطلب جلوگيري کنند، اين اصل مصداق پيدا نميکند. اما اگر غفلت نمايند، اين اصل تحقق پيدا ميکند. گاهي مخالفان يک حرکت اجتماعي يا فکري، نقاب و ماسک آن حرکت را، به چهره ميزنند و پستهاي حساس را در اختيار ميگيرند و انقلابيون واقعي را به حاشيه ميرانند. وظيفه رهبران آن حرکت، آن است که از اين امر جلوگيري کنند. در انقلاب ما تا حد کمي اين امر تحقق يافته و افرادي که جسورتر و زرنگترند گاهي حق افراد اصلح را ضايع کردهاند. *اساسا از منظر جامعهشناسي سياسي، وجوه تشابه و افتراق انقلاب ايران با ديگر انقلابهاي قرن اخير در دنيا در چه چيزهايي بوده است؟ چه مواردي منجر به ممتاز بودن انقلاب اسلامي ايران شده است؟ وجه تشابه انقلاب اسلامي ما با انقلاب کبير فرانسه در اين بود که هر دو بر مساله آزادي و حقوق مردم تاکيد داشتند. اما وجه افتراق آنها، اين است که اولا اهداف انقلاب ما منحصر به آزادي و احترام حقوق مردم نبوده و ثانيا آزادي و حقوق مردم را در قالب مفاهيم اسلامي مطرح کرده است. همينطور وجه تشابه انقلاب ما با انقلاب اکتبر روسيه در اين بود که هر دو بر عدالت اجتماعي تاکيد داشتهاند ولي اولا اهداف انقلاب ما منحصر به عدالت نبود و ثانيا عدالت را در غالب اسلامي آن ديده است نه به شکل سوسياليستي. با توجه به جامعيت انقلاب ما و خاستگاه و اهداف آن، اين انقلاب فقط قابل تشبيه به انقلاب صدر اسلام است. * از ابتداي انقلاب امام خميني (ره)، بحث "صدور انقلاب" را مطرح کردند. به نظر شما منظور و خواسته ايشان از صدور انقلاب ايران به سراسر جهان چه بود؟ مقصود امام از صدور انقلاب، رساندن پيام اسلام به جهان بود. اين يک اصل اسلامي است. زيرا اسلام داعيه جهاني دارد و هيچ مرز جغرافيايي و نژادي و زباني نميشناسد. اسلام براي بشريت آمده است و اين پيام بايد به همه انسانها ابلاغ شود و چون در ذات خود زيبا و منطقي است. اگر همانگونه که هست، ابلاغ شود مردم به سائقه فطرت زيباييدوستي خود، به آن جذب خواهند شد دولت نهم نيز اين مساله را خوب مطرح کرده است. * برخي سه دهه گذشته از تارخ کشور را به دورانهايي نظير "سازندگي، اصلاحات و.." و يا "دورانهاي پيش و پس از رحلت امام خميني (ره)" تقسيم ميکنند. شما دورانهاي مختلف تاريخ 30 ساله انقلاب اسلامي ايران را به چه دورانهايي تقسيمبندي ميکنيد. مهمترين ويژگيهاي هر يک از اين دورانها چيست؟ همين تقسيمبندي دوره جنگ، دوره سازندگي، دوره اصلاحات و دوره عدالتخواهي تقسيمبندي خوبي است. طبيعي است که در دوره جنگ، همه توجهات به جنگ بود. در دوره سازندگي بيشتر به توسعه توجه شد و در دوره اصلاحات بيشتري توجه به مساله آزادي بود. در دوره فعلي نيز به مساله عدالت، بيش از همه توجه ميشود. البته در همه اين دورهها، دولتها يک بعدي و تک ساحتي شدند و از ساير ارزشها بازماندند و هيچ کدام نتوانستند ارزشها را به طور هماهنگ پيش ببرند. البته من دوره انقلاب را به گونه ديگري نيز تقسيمبندي ميکنم. و آن دوره قبل از شهادت استاد مطهري و دوره پس از شهادت ايشان. چون معتقدم ايشان تاثير اساسي در انقلاب داشتند و بعد از امام خميني (ره) دومين نقش را در پيروزي انقلاب داشتند. مطمئنا اگر ايشان به شهادت نميرسيدند بسياري از حوادث انقلاب به شکل ديگري رقم ميخورد. *از ابتداي انقلاب تا کنون، شاهد حضور 9 دولت در نظام جمهوري اسلامي ايران بوده و هستيم. به نظر شما کدام يک از اين دولتها بر اساس اهداف انقلاب عمل کرده و نزديکي بيشتري با انديشههاي امام خميني (ره) داشته است؟ اين سوال ارزيابي مفصلي را ميطلبد. اجمالا همان طور که عرض کردم، اين دولتها يک بعدي بوده و جامع نبودند. در نتيجه نميتوان گفت که آنها دولتهاي ايدهآلي بودهاند. البته در يک سطح هم نيستند بايد در تک تک اهداف انقلاب،مانند عدالت، آزادي، استقلال سياسي، اقتصادي، فرهنگي، اخلاق و معنويت به بررسي وضعيت اين دولتها پرداخت. *هر انقلابي دوران درخششي دارد. به نظر شما انقلاب اسلامي ايران طي سالهاي گذشته تا چه ميزان به دوران درخشش خود نزديک شده است؟ چگونه ميتوان در نقطه تمرکز درخشش انقلاب ماند؟ به نظر من از نظر تاثير خارجي، اکنون انقلاب ما در دوران درخشش خود به سر ميبرد. تاثيري که انقلاب ما بر مسايل جهاني و منطقهاي دارد، بر کسي پوشيده نيست. ايران بر مسايل خاورميانه، جهان اسلام، منطقه قفقاز و آمريکاي لاتين تاثير اساسي دارد و ميتوان گفت که ايران تنها کشور در جهان است که از نظر سياسي و اقتصادي و فرهنگي، خودش براي خود تصميم ميگيرد و استقلال به معني واقعي کلمه را داراست. *برخي صاحبنظران سياسي به بروز آفتهايي در برابر انقلابها اشاره دارند. به نظر شما بزرگترين آفتهايي که ممکن است انقلاب ما را تهديد کند، چيست؟ چگونه ميتوان از ميانه اين آفات، جان سالم به در برد و همچنان انقلاب اسلامي را شاداب و سالم نگه داشت؟ چون انقلاب ما يک انقلاب مذهبي است، بزرگترين آفت آن، کم شدن خلوص نيتهاست. در يک انقلاب غيرمذهبي که از ابتدا ادعاي خدا و پيغمبر و اخلاص نداشته است، کم شدن معنويت و خلوص نيتها، آسيب جدي به آن نميزند. ولي انقلاب مذهبي در مقابل اين آفت که مهمترين مظهر آن قدرتپرستي و انحصارطلبي است، کم دوام است. استاد مطهري آفات ديگري نيز براي نهضت اسلامي برشمردند. مانند نفوذ انديشههاي بيگانه، تجددگرايي افراطي و رخنه فرصتطلبان. انقلاب ما با اين آفات نيز مواجه است. اگر اسلام را معيار و مقياس قرار دهيم، از اين آفات مصون خواهيم ماند. *به نظر شما مهمترين چالشهايي که انقلاب اسلامي پشت سر گذاشته است، چه بحرانهايي بوده و اتخاذ چه تدابيري منجر به دفع آنها شده است؟ بحران منافقين، بحران جنگ، بحران اصلاحطلبان ساختارشکن، مهمترين بحرانها و چالشهايي بودهاند که در طول سي سال گذشته، بروز و ظهور يافتهاند. اعتماد مردم به نظام و ايمان و عقيده آنها به اسلام و اصل ولايتفقيه منجر به دفع اين بحرانها شده است. *در حال حاضر چه تهديداتي در کمين انقلاب ما نشستهاند و پيشنهاد جنابعالي براي خنثي کردن آن چيست؟ کمتوجهي به مسايل فرهنگي و کمتوجهي به حقوق مردم و پنهان کردن برخي تفکرات مسوولان به بهانه حفظ نظام، اطلاعرساني ناقص در کشور از تهديداتي است که در کمين انقلاب است. راه خنثي کردن اين تهديدات روشن است. گام اول اين است که اهميت اين مسايل براي ما ثابت باشد و گام دوم، کنار گذاشتن ملاحظات و رودربايستيهاست. *بزرگترين دستاوردهاي انقلاب اسلامي در سه دهه اخير چه بوده است؟اين دستاوردها مرهون اقدامات دولتها بودهاند يا عوامل ديگري در آن سهيم بوده و هستند؟ آيا ميتوان اين دستاوردها را به نام شخص خاصي ثبت کرد؟ بزرگترين دستاورد انقلاب اسلامي ايران اين بوده که مردم ما شخصيت اسلامي و ملي خود را باز يافتهاند و از حالت خودباختگي نسبت به غربيها بيرون آمدهاند و احساس شخصيت ميکنند. براي يک ملت، بزرگترين سرمايه همين احساس شخصيت است اگر ملتي همه چيز داشته باشد اما شخصيت نداشته باشد، هيچچيز ندارد و اگر ملتي هيچ چيز نداشته باشد ولي شخصيت داشته باشد، يعني همه چيز دارد. دستاورد ديگر انقلاب اسلامي، استقلال سياسي کشور است. دستاورد ديگر، آزادي مردم ايران، اخلاق و معنويت است. ملت ايران اين دستاوردها را بيشتر از اسلام و رهبري اسلامي دريافت کردهاند و البته دولتها در حفظ آن کوشا بودند. *چشمانداز آينده نظام جمهوري اسلامي ايران را چگونه ميبينيد؟ ايران در آينده معادلات سياسي منطقه و جهان چه سهمي خواهد داشت و چگونه ميتواند به تقويت جايگاه خود بپردازد؟ چشمانداز آينده نظام را خوب ميبينم. البته آينده نظام بستگي به عملکرد ما دارد. به نظر من ايران در آينده معادلات سياسي جهان به ويژه در منطقه خاورميانه، سهم قابل توجهي خواهد داشت. البته ما تنها نبايد بر منافع ملي تاکيد داشته باشيم، بلکه بايد بر منافع و مصالح اسلامي تاکيد کنيم براي اين منظور ارتباط ما با کشورهاي اسلامي بايد قويتر شود از اين رو بايد به فکر ايجاد اتحاد جماهير اسلامي، ايجاد ارتش مشترک اسلامي و به عبارتي ناتوي اسلامي باشيم تا جهان اسلام تا اين حد در مقابل اسرائيل و آمريکا خوار نباشد.