معـــامله با بـــاد
شبکههای فارسیزبان، پرشده از تحلیلگرانی که تا همین چند وقت پیش در سرزمین ما زندگی میکردند.
شبکههای فارسیزبانی که کشورهای خارجی متولی آن هستند، پر شده از تحلیلگرانی که تا همین چند وقت پیش در سرزمین ما زندگی میکردهاند. برخی از آنان روزنامهنگاران و خبرنگارانیاند که به هر دلیلی ترجیح دادهاند فعالیت رسانهای خود را در شبکههایی از این دست ادامه دهند و بعضی از آنان نیز مدیران و تصمیمگیران سالهای گذشتهاند که حالا اپوزيسیون شدهاند و «تیتر یک» برنامههای تلویزیونی و رسانههای دیجیتال. چرایی این اتفاق را کمتر کسی به تحلیل نشسته است. همیشه به پاسخهای سردستی کفایت کردهایم و هیچگاه حوصله نکردهایم برای یک بار هم که شده، زیر و بم این اتفاق را مرور کنیم تا پرده از بخش مهمی از تاریخ رسانه در سرزمینمان برداریم. قاعدتا چنین پدیدهای معلول علل چندگانه و پیچیدهای است و میتواند در مورد هر کدام از افراد هم با دلایل و علل شخصی فراوانی همراه شود. اما تقریبا در تمام مواردی که میتوانند مصداق این پدیده باشند، یک نکته مشترک وجود دارد. اندک زمانی که از حضور این کارشناسان و دولتمردان و روزنامهنگاران در رسانههای خارجی میگذرد، کیفیت تحلیلهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگیشان با سرعت حیرتانگیزی رو به نزول و در بسیاری موارد رو به «زوال» مینهد. کار به جایی میرسد که حتی نزدیکترین دوستان و صمیمیترین همنشینان آن فرد نیز از اعلام مواضع و اظهارنظرهای او تعجب میکنند و تبری میجویند. در چنین مواردی اولین پرسشی که به ذهن میرسد این است که چرا این اتفاق افتاد؟ چگونه میشود کسی در سرزمین خودش، موافق باشد یا مخالف، بر مصدر قدرت باشد یا بر کرسی نقد، لااقل تحلیلها و آموزههای قابل تاملی را در ذهن و زبان خود بپرورد و ارائه کند، اما به محض اینکه مرزهای جغرافیایی را درنوردید و به آن سوی آبها و خاکها رفت و زندگی جدیدی را تجربه کرد، حال و روز ذهن و زبانش به این روز بیافتد که حتی همفکرانش هم ارزش چندانی برای تحلیلهایش قائل نشوند؟ پاسخ به این پرسش هم مانند پرسش نخست، نیازمند تحلیلهای چندجانبه و در نظر گرفتن جمیع شرایط فردی و اجتماعی است. داعیه این نوشتار هم حل مسئله و ارائه یک پاسخ روشن و منسجم برای این پرسش نیست. اما گمان نگارنده بر این است که حتی اگر صرفا بتوان فرضهای مختلفی را رصد کرد که هر کدامشان میتوانند از دلایل این اتفاق باشند، شاید بتوان امیدوار شد که دیگرانی پیدا شوند و با تحلیلهای دقیقشان پاسخ مناسب را دریابند و عرضه کنند. قاعدتا مسائل اجتماعی، در هم تنیدهتر و پیچیدهتر از آن هستند که بتوان با یک عامل آنها را بررسی و با یک تحلیل تکلیفشان را مشخص کرد. هر پدیدهای حاصل جمع یا حتی ضرب و تقسیم تعداد زیادی از مولفهها و بردارهایی است که در صفحه مختصات گرد هم میآیند و به هیچ وجه صرفا نمیتوان از روی نتیجه حاصله به سیری پی برد که طی شده تا آن نتیجه حاصل شود. پدیده زوال تحلیل در تحلیلگران ایرانی شبکههای خارجی هم میتواند معلول یک یا چند فقره از عواملی باشد که در ذیل میآید: 1) رسانه بیگانه، رسانه بیگانه است. سفره ابوالفضل نذر نکرده که برای اعتلای فرهنگ سیاست ما کرور کرور دلار و پوند خرج کند تا امثال بنده برویم و آنجا حرفهایی را بزنیم که دل خودمان میخواهد؛ چه برسد به حرفهایی که آنها دلشان نمیخواهد. دقت کنید. اینکه چرا عدهای از ایرانیان جذب آن شبکهها میشوند و از آنها حقوق میگیرند یک بحث است و اینکه ملکه دولت فخیمه چرا تصمیم میگیرد به این افراد حقوق بدهد یک بحث دیگر. ما در مقام بررسی پرسش دومیم. چرا دولت انگلستان باید شبکهای به زبان فارسی داشته باشد؟ فی سبیلالله؟ برای رضای خدا؟ برای توسعه دموکراسی؟ خداوکیلی در این فقره حتی اگر متهم به «توهم توطئه» شوم هم کوتاه نمیآیم. ممکن است منتقدان عزیز بگویند بالاخره کشورهایی چون امریکا و انگلیس در تمام نقاط جهان «منافع» دارند و طبیعی است که برای توسعه ابعاد گوناگون «منافع» خودشان سرمایهگذاری کنند و این مسئله در حوزه روابط بینالملل هیچ اشکالی ندارد، بسیار خوب. حتی اگر این پیشفرض «سهمگین» را هم که محل بحث و تردید فراوان است بپذیریم، در بحث مورد نظر ما هیچ تغییری حاصل نمیشود. تقریبا تمام مخاطبان شبکههای BBC و VOA در ایام پس از انتخابات 22 خرداد متفقالقولند که رفتار این شبکهها در روزها و هفتههای نخست با رفتار آنها در یکی دو ماه بعدی تفاوت بنیادین و بعضا متناقض داشت. ایرادی ندارد. طرف پولش را میدهد میخواهد حالش را ببرد. خب ببرد. اما در چنین شرایطی باورکردنی است که سخن گفتن افراد در این شبکهها در معرض هیچ فیلتر مستقیم و غیرمستقیمی قرار ندارد؟ 2) ساختار سیاسی و اجتماعی سرزمین ما ماهیتی پیچیده دارد؛ هم به معنای رایج آن و هم به معنای موجود در علوم سیاسی. درک دقیق اتفاقات سیاسی ما نیازمند درک دقیق صورت مسئله، پیشینه تاریخی آن، نسبتش با گروههای اجتماعی، مذهبی و قومی، تناسبش با دستهبندیهای سیاسی و آرایش نیروهای حزبی و سیاسی و بسیار مباحث دیگری از این دست است. تا اینجای کار شاید بتوانیم بسیاری از کشورهای دیگر را هم مثال بزنیم که وضعیت مشابهی دارند، اما تفاوت در یک نکته، عمده و متمایز میشود. نظام حکومتی ما، نظامی نوپاست. بازنگری بنیادین در نظام حکومتی پس از انقلاب اسلامی باعث شده است تا آرایش گروههای سیاسی و صفبندی احزاب، در هر برهه کوتاه زمانی شکل جدیدی به خود بگیرد. هر اتفاق سیاسی میتواند این صفبندیها را دچار تغییر، تعدیل و بعضا دگرگونی کند و این به ذات نوپایی نظام حکومتی مرتبط است. از سوی دیگر ظهور و بروز تحولات مهم سیاسی در سرعتی مثالزدنی وقتی در کنار مفهوم نوپایی قرار میگیرد، ضرورت رصد کردن لحظه به لحظه اتفاقات را بیش از پیش آشکار میکند. حجم این همه اتفاقی که سال گذشته در سپهر سیاست ایرانزمین رخ داد با هر ملاک و معیاری در میان کشورهای جهان کمنظیر است. طبیعتا در چنین شرایطی انتظار ثبات در رفتارها و آرایشهای سیاسی انتظار به جایی نیست. بخش عظیمی از مشکلات تحلیلگرانی که در بیرون از مرزهای کشور ما به تحلیل مسائل ایران نشستهاند، برخاسته از همین توصیف است. آنها هر اتفاقی را با چارچوبهایی تحلیل میکنند که سالها پیش و هنگام مواجهه رو در رو با این سرزمین در ذهنشان برساختهاند. اتفاقا به همین دلیل است که در بسیاری موارد، نظریههای عریض و طویلشان مبتنی بر «فکت»های به ظاهر ثابتی است که ماهیتی سیال داشتهاند و در طول سالها و چه بسا ماهها، تغییرات بنیادینی یافتهاند. مثال روشن و واضح: به قول آن رفیق حسام بیگ در «روزی روزگاری» (خان خُله)، ساعتم را میدهم اگر یک نفر از کارشناسان BBC یا VOA را پیدا کنید که فرق «حزب موتلفه» و «جبهه پيروان رهبري» را بداند و بتواند با پنجاه درصد خطا، وزن هر کدام از آنها را در معادلات سیاسی امروز ایران تحلیل کند. اصلا بیخیال وزنکشی، فقط بتواند بگوید چند نفر از اعضای کابینه با اعضای این 2 جمعیت همفکری دارند؛ عمیقترین و جدیترین تقسیمبندی موجود در ذهن آن تحلیلگران عبارت است از: اصلاحطلبان، محافظهکاران، راست سنتی. 3) منابع خبری کارشناسان مقیم خارج، چیزی نیست جز منابع فارسیزبان داخلی. قاعدتا وقتی چنین منابعی از نظر یک کارشناس به دلایل سیاسی قابل استناد نباشند (چرا که منافع حکومت را پیگیری میکنند) چارهای جز رجوع به دادههای شفاهی و افواهی وجود ندارد که پشت تلفنها و ایمیلها رد و بدل میشوند و منبعشان یک دوست سالهای دور است که در حال حاضر یا دوست شماست یا دشمن دشمن شما و بنابر آن استدلال عجیب و حیرتانگیز، دوست شما. اینجاست که پای شایعه به میان میآید؛ فلان وزیر رفتنی است؛ بهمان مسئول اختلاس کرده؛ فلان بنگاه اقتصادی مال بهمانی است؛ آقای X دیشب تلفنی به آقای Y گفته است که ... . اتفاقا اخباری از این دست که ماهیتی امنیتی هم دارند، هم جذابترند و هم به دلیل دهانپرکن بودنشان، کمتر نیازی برای اعلام منابع و مستند بودن دارند؛ مخصوصا وقتی کسی پروای آبرو و تشویش اذهان و مسائلی از این دست نداشته باشد. روزنامهنگاران میانسال ما همواره از روزنامهنگار مشهوری یاد میکنند که در این سالها کارش «Faction»نویسی بوده است؛ یعنی «Fact» (به معنای امر واقع) را با «Fiction» (به معنای داستان) میآمیخته و متنهای خبری و تحلیلهای سیاسی جذاب ارائه میکرده است. احتمالا سابقه و اعتبارش باعث میشده کمتر کسی در «وثاقت» اخبار و «اعتبار» تحلیلهایش شک کند و همین جاست که میتوان «استدلالگریزی» ما ایرانیان را به عنوان زمینهساز دیگری برای ظهور و بروز «تحلیلهای آبکی» برشمرد. اتفاقا وقتی فرض دوم این نوشتار را با این فرض سوم ترکیب میکنیم به موارد جالبی دست مییابیم. چند ماه قبل از انتخابات 22 خرداد، یکی از سایتهای خبری از تعطیلی حدود هزار کتابفروشی (رقم دقیقش به خاطرم نبود و تلاشم برای یافتن اصل خبر در اوضاع بیسامان آرشیوهای دیجیتال کشور هم بینتیجه ماند) در سالهای گذشته در کشور ما خبر داده بود و دلیلش را هم عدم رونق صنعت نشر و اقتصاد کتاب و تصمیمهای نادرست دولتی و شبهدولتی برشمرده بود. همان شب این خبر، که مشابهش را هر روز در تمام خبرگزاریهای رسمی و رایج میبینیم در شبکه VOA صورتبندی جدیدی به خود گرفت. مجری همیشه متعجب VOA، دستش را زیر چانه گذاشت و پس از خواندن خبری که احتمالا از دل این خبر استخراج شده بود از کارشناس برنامه پرسید: «به نظر شما چرا دولت، امسال هزار کتابفروشی را در تهران تعطیل کرده است؟» کارشناس برنامه اگر اندک دانشی درباره وضعیت نشر در ایران داشت میگفت: «برادر من شما یا شلاق نخوردهای یا شمردن بلد نیستی». اگر در شهری طی یک سال، هزار کتابفروشی تعطیل شود و صنعت نشرش هنوز سر پا باشد که باید تمام نوبلها و پولیتزرها و خرده جوایز فرهنگی دیگر را به مدیران آن شهر تقدیم کرد. با عرض تاسف البته باید به اطلاع شما برسانم که کارشناس برنامه با اعتماد به نفس فراوان گفت: «جناب چالنگی وقتی در مملکتی فلان آقازاده ... » و خود حدیث مفصل مطالعه بفرمایید از این مجمل. 4) مستقل از اینکه دل سپردن به اخبار غیرموثق و شایعات چه سم مهلکی برای تحلیلگران به شمار میرود، بهرهبرداری از اخبار موثق و مستند هم نیازمند استفاده از متدولوژی مناسب و متناسب است. دقیقا به دلیل همان پیچیدگی ساختاری در نظام سیاسی ما و سرعت بالای وقوع تحولات، درک درست نقش و جایگاه اخبار مستند و تائید شده در تحلیلهای سیاسی هم نسبت مستقیمی با فهم دقیق سطور نانوشته بین خبرها دارد. در آستانه دیدار حساس پرسپولیس و استیل آذین، سرمربی تیم استیل آذین تغییر میکند و افشین پیروانی تکیه بر صندلی حمید استیلی میزند. برای ناظر عادی، این اتفاق یک اتفاق طبیعی است و تنها ایراد وارد بر آن این است که حالا چه کاری بود چهار بازی مانده به اتمام فصل از این تصمیمات بگیریم. اما اگر فرض کنیم تحلیل منتقدان مبنی بر روابط دوستانه حمید استیلی با مدیران تیم رقیب درست باشد. آن وقت برداشت ما از تصمیم مدیران استیل آذین از بنیاد تغییر میکند. اینکه مدیران استیل آذین کار درستی کردهاند یا اساسا پیشفرض آنها درباره رابطه استیلی و مدیران پرسپولیس درست است یا نه محل بحث ما نیست، نکته اینجاست که اخبار رسمی و مستند هم هنگامی معنای دقیقشان را برای شما آشکار میکنند که بتوانید آنها را در منظومه دیگر اخبار جای دهید و این اتفاق تنها در صورتی میافتد که از نزدیک با موضوع مورد بحثتان در تماس باشید. ممکن است کارشناسان رسانه، اتفاقاتی از این دست را ناشی از نقاط ضعف نظامهای رسانهای در کشور ما برشمرند و استدلال کنند که توسعه پژوهشها و تحقیقهای رسانهای و گسترش منابع خبری میتواند نیاز به سفیدخوانی و بین سطرخوانی اخبار را کمرنگتر کند. حتی اگر استدلال آنها موجه باشد هم وضع موجود چیز دیگری است و این استدلال خدشهای به بحث ما در این حوزه وارد نمیکند که اگر کسی میخواهد اخبار ایران را در چارچوب درستی تحلیل کند، چارهای ندارد که از نزدیک با وقایع مربوط به آن مواجه شود. *** تحلیلگران ما هنگام پاسخ به پرسش اصلی این نوشتار به یک یا چند مورد از مواردی که به آنها اشاره شد استناد کردهاند. میتوان عوامل دیگری را نیز به فهرست فوق افزود تا در تحلیل مسئله به درک عمیقتری دست یافت. نتیجه بحث هم هرچه باشد احتمالا تاثیری در رفتار کارشناسان ایرانی شبکههای خارجی و تمایل یا عدم تمایل افراد برای حضور در آن شبکهها نخواهد داشت. بحث راجع به شایست و ناشایست بودن موضوع حضور در این شبکهها هم موضوع این نوشتار نبوده است و اتفاقا نمیتوان پرسش مطرح شده در نوشتار را به این بحث شایست- ناشایست فروکاست و با اتکا به این روش کنارش گذاشت؛ حتی اگر کسانی به هر دلیلی موافق حضور کارشناسان و روزنامهنگاران در این شبکهها باشند، باید بتوانند به این پرسش پاسخ دهند که انتخاب گزینه رسانههای خارجی برای اهل سیاست، چه دستاوردی به همراه خواهد داشت اگر قرار باشد پس از گذشت چند صباحی، مخاطبان آن شبکهها، تحلیلگران را در طبقه خیالپردازان دستهبندی کنند و هر 2 را به فراموشی بسپارند؟ * حمیدرضا ابک، ویژهنامه گذر از فتنه روزنامه همشهری
دیدگاه تان را بنویسید