بازدارندگی پایدار؛ راه تهران برای پایان دادن به بازی «نه جنگ، نه صلح»

مصطفی صادقی در روزنامه «صبح نو» در یادداشتی به بررسی راهبرد ایران برای مقابله با سیاست فرسایشی آمریکا پرداخته و نوشته است:

تهدید نظامی تنها با قدرت آتش معنا پیدا نمی‌کند؛ آنچه به تهدید وزن سیاسی می‌دهد، امکان به‌کارگیری آن با هزینه‌ای قابل‌تحمل است. هرجا هزینه اجرای تهدید افزایش پیدا کند، شکافی میان «توان نظامی» و «قدرت سیاسی» پدید می‌آید؛ دولتی ممکن است همچنان قادر به حمله باشد، اما آزادی عمل سابق را برای استفاده از این توان نداشته باشد.

مسئله تهران در این معادله، صرفاً مهار یک تهدید یا عبور موقت از یک دوره تنش نیست؛ مسئله، پایان دادن به وضعیتی است که در آن، نه جنگ به پایان می‌رسد و نه صلح مجال استقرار پیدا می‌کند. وضعیتی که در آن، تهدید همچون سایه‌ای دائمی بر سیاست و اقتصاد کشور باقی می‌ماند و طرف مقابل می‌کوشد از همین تعلیق، اهرمی برای تحمیل اراده خود بسازد.

در سوی مقابل، نشانه‌های موجود از رویکرد واشنگتن حاکی از آن است که دولت دونالد ترامپ، دست‌کم در مقطع کنونی، حفظ فشار را بر دستیابی فوری به توافق ترجیح می‌دهد. واشنگتن می‌خواهد از ترکیب فشار اقتصادی، تهدید نظامی و ابهام سیاسی برای محدود نگه داشتن فضای تصمیم‌گیری تهران استفاده کند.

این همان نقطه‌ای است که تفاوت دو راهبرد آشکار می‌شود؛ آمریکا می‌خواهد از وضعیت تعلیق به‌عنوان ابزار فشار استفاده کند، اما تهران می‌گوید ادامه این وضعیت را نمی‌پذیرد.

در این میان، افزایش هزینه‌های احتمالی جنگ برای آمریکا، از جمله تأثیر بر بازار انرژی، امنیت کشتیرانی، منافع متحدان منطقه‌ای و فضای سیاسی داخلی این کشور، می‌تواند آزادی عمل تصمیم‌گیرندگان واشنگتن را محدود کند.

نقش کشورهای منطقه نیز در این معادله اهمیت ویژه‌ای دارد. قطر، پاکستان، عراق و ترکیه به دلایل مختلف سیاسی و امنیتی نسبت به پیامدهای یک درگیری فراگیر حساس‌اند. هرچه شمار بیشتری از کشورها احساس کنند که جنگ منافع مستقیم آنها را تهدید می‌کند، تصمیم برای آغاز یا گسترش آن با ملاحظات بیشتری روبه‌رو خواهد شد.

از سوی دیگر، قالیباف با اشاره به فاصله زمانی میان جنگ دوازده‌روزه و جنگ چهل‌روزه، مدعی شده است که توان تهاجمی ایران در جنگ دوم، از نظر حجم آتش، دقت و تحرک، به‌مراتب قوی‌تر از دوره پیشین بوده است. این ارزیابی حامل پیامی روشن در چارچوب راهبرد بازدارندگی تهران است: تجربه درگیری پیشین قرار نیست صرفاً به ترمیم آسیب‌ها و بازگشت به نقطه قبل منجر شود؛ بلکه باید به افزایش ظرفیت عملیاتی و تغییر محاسبات طرف مقابل بینجامد.

البته بازدارندگی پایدار را نمی‌توان صرفاً با افزایش توان نظامی تعریف کرد. قدرت نظامی زمانی به اهرم سیاسی مؤثر تبدیل می‌شود که در کنار آن، ظرفیت مدیریت بحران، حفظ ارتباطات دیپلماتیک و شناخت منافع بازیگران پیرامونی نیز وجود داشته باشد. هدف بازدارندگی، الزاماً جنگیدن نیست؛ هدف آن است که طرف مقابل به این جمع‌بندی برسد که جنگ، راهی کم‌هزینه و قابل‌کنترل برای تغییر رفتار ایران نخواهد بود.

اگر تهران بتواند با تقویت بازدارندگی نظامی، گسترش پیوند منافع منطقه‌ای و حفظ ظرفیت‌های سیاسی و دیپلماتیک، نسبت هزینه‌ها را تغییر دهد، راهبرد فرسایشی واشنگتن با محدودیت روبه‌رو خواهد شد.

 در نهایت، پایان بازی نه جنگ و نه صلح زمانی رقم می‌خورد که تهدید دیگر نتواند بدون پرداخت هزینه‌ای جدی به ابزار دائمی تحمیل اراده تبدیل شود؛ بازدارندگی پایدار زمانی محقق می‌شود که جنگ برای طرف مقابل پرهزینه و فشار بی‌پایان نیز بی‌حاصل باشد.