ماجرای تغییر راهبردی در محاسبات همسایگان ایران

صبح نو نوشت: محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در واکنش به تهدیدات اخیر دونالد ترامپ علیه کشورهای همسایه ایران که به همکاری‌های تجاری و اقتصادی با تهران ادامه می‌دهند، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی خود، از دریافت «پیام‌های متعدد» از سوی کشورهای منطقه برای شکل‌دهی به «ترتیبات امنیتی و همکاری‌های اقتصادی جدید» خبر داد. این اظهارات که در بستر تحولات ژئوپلیتیک پس از جنگ ۴۰ روزه اخیر و افول محسوس نقش هژمونیک آمریکا در غرب آسیا صورت می‌گیرد، نشان‌دهنده بلوغ راهبردی همسایگان و درک آن‌ها از ناکارآمدی اتکای صددرصدی به چتر امنیتی واشنگتن است.

به‌گونه‌ای که کشورهایی نظیر عربستان و امارات، با مشاهده رفتار قلدرمابانه آمریکا در قبال متحدان سنتی خود و فدا کردن منافع آن‌ها به‌خاطر رژیم صهیونیستی، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که سپرده‌سازی کامل امنیت خود به بیگانه، خطایی راهبردی و جبران‌ناپذیر بوده است. همین آگاهی این کشورها را به پیمان های امنیتی با دیگر کشورها منطقه ترغیب کرده است. نمونه آشکار آن پیمان دفاعی مشترک مکه است که نشان می‌دهد کشورهای منطقه، بدون اتکا به آمریکا، در حال شکل‌دهی به یک ائتلاف مستقل هستند.

در جریان جنگ اخیر، پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه نه تنها مایه امنیت نبود، بلکه به اهرم فشار و هدف حملات بدل شدند. دست‌کم ۱۵ پایگاه آمریکایی از جمله مقر فرماندهی ناوگان پنجم در بحرین، آسیب دیده یا تخریب شده است که به‌طور چشمگیری از حضور راهبردی آمریکا در منطقه کاسته است. همچنین تهدیدات مستقیم ترامپ علیه عمان، متحد دیرینه آمریکا به‌خوبی نشان داد که سیاست‌های واشنگتن نه تنها قابل اعتماد نیست، بلکه می‌تواند علیه نزدیک‌ترین همپیمانان خود نیز به‌کار گرفته شود. این رفتار، زنگ خطری برای تمام کشورهای منطقه بود که دریافتند قلدری و بی‌اعتنایی آمریکا به منافع متحدانش می‌تواند هستی آن‌ها را به خطر اندازد - همان عبارت کلیدی که قالیباف در توییت خود به‌کار برد: «امنیت تک‌تک متحدانش را با قلدری و بی‌اعتنایی مطلق به منافع آن‌ها به‌خاطر منافع اسرائیل چنان به خطر انداخت که آن‌ها برای لحظه‌ای، تمام هستی خود را در خطر دیدند.»

از سوی دیگر، ترامپ با تغییر تاکتیک، راهبرد نظامی را تبدیل به جنگ اقتصادی علیه ایران کرده است. این تغییر راهبرد، در واقع نوعی عقب‌نشینی به نقطه شکست محسوب می‌شود؛ چراکه پیش‌ازاین و در دوران اوج تحریم‌ها، ایران تحت شدیدترین فشارهای اقتصادی تاریخ قرار داشت، اما نه تنها شکسته نشد، بلکه به مقاوم‌سازی اقتصادی و تنوع‌بخشی به شرکای تجاری خود روی آورد. از سال ۲۰۰۰ میلادی، آمریکا ۹۰۰ تحریم وضع کرده بود که این عدد تا سال ۲۰۲۱ به ۹۴۰۰ مورد افزایش یافت؛ با این حال، این سیاست‌ها به‌جای تغییر رفتار ایران، به انعطاف‌پذیری بیشتر اقتصاد ایران و همکاری‌های جدید منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای انجامیده است. این واقعیت، کشورهای منطقه را به این نتیجه رسانده که سیاست‌های آمریکا کارایی پیشین را ندارند.

نکته کلیدی در تحلیل اظهارات قالیباف، زمان انتشار آن است. این پیام، دقیقاً در واکنش به تهدیدات جدید ترامپ علیه کشورهایی که به همکاری اقتصادی با ایران ادامه می‌دهند، منتشر شده است. ترامپ با این تهدیدات، در تلاش است تا حلقه‌های همکاری اقتصادی ایران با همسایگان را قطع کند و با ایجاد فضای ارعاب، کشورهای منطقه را از تعامل با تهران بازدارد. اما پاسخ قالیباف، نشان‌دهنده شکست این تاکتیک جدید آمریکاست. او در پیام خود تأکید کرده که کشورهای منطقه نه تنها از تهدیدات ترامپ نهراسیده‌اند، بلکه خود پیش‌قدم شده و برای شکل‌دهی به ترتیبات جدید امنیتی و اقتصادی با ایران اعلام آمادگی کرده‌اند.

این هم‌افزایی، می‌تواند به شکل‌گیری ائتلاف اقتصادی جدید نیز بیانجامد که در آن، کشورهای منطقه با همکاری یکدیگر، زنجیره‌های تأمین و مبادلات تجاری خود را مستقل از آمریکا طراحی کنند. چنین ائتلافی، عملاً جنگ اقتصادی ترامپ را بی‌اثر کرده و استقلال اقتصادی منطقه را تحکیم خواهد بخشید. همچنین ترتیبات امنیتی جدید که در آن، کشورهای منطقه خود عهده‌دار تأمین امنیت جمعی خواهند بود، از ثمرات این نظم نوین خواهد بود.

در مجموع می توان گفت، جنگ اخیر که توان بازدارندگی و قدرت نظامی ایران را به اثبات رساند، همسایگان را به این باور قطعی رساند که ایران نه قابل حذف است و نه می‌توان آن را نادیده گرفت؛ ازاین‌رو، آن‌ها اکنون به‌جای انتظار برای تضمین‌های واهی آمریکا، در جست‌وجوی نظمی بومی، مستقل و متکی بر ظرفیت‌های درون‌منطقه‌ای هستند که با محوریت همکاری‌های اقتصادی و امنیتی، صلح و ثبات پایدار را برای منطقه به‌ارمغان آورد.